De kromming van het Bedford kanaal

In 1870 demonstreerde Alfred Russell Wallace, tweede ontdekker van de evolutietheorie, de kromming van de aarde. Dit als antwoord op een door John Hampden georganiseerde wedstrijd om een ronde aarde te bewijzen.

Hampden was een volgeling van Rowbotham, een bekende Platte Aarde influencer van die tijd en auteur van Earth not a Globe. Rowbotham gebruikte eerder het Bedford Kanaal om aan te tonen dat de aarde geen kromming kende. Met het gebruik van een telescoop was hij in staat om van het ene eind van het kanaal een boot waar te nemen die aan de andere eind op het water dobberde.

Maar hij negeerde voor het gemak het effect dat lichtbreking op de waarneming had en concludeerde verkeerdelijk dat het wateroppervlak niet krom was. Wallace echter ontwierp een beter experiment waarbij lichtbreking slechts een minimaal effect op de waarneming had:

  • Hij voerde het experiment op 4 m boven het wateroppervlak uit. Rowbotham plaatste de telescoop veel dichter bij het water, op slechts 20 cm.
  • Hij plaatste een paal met twee schijven in het midden van het kanaal. Op deze manier zou een bolling van het water eenvoudiger waar te nemen zijn.

In zijn experiment slaagde Wallace er in om aan te tonen dat de aarde wel degelijk een kromming kent. Helaas was Hampden geen man van zijn woord en weigerde hij het prijsgeld uit te betalen aan Wallace. Bovendien bedreigde hij Wallace en diens vrienden en verbleef om die reden dan ook vaak in de gevangenis.

Verhaal in detail

Op 12 januari 1870 verscheen in het blad Scientific Opinion een uitdaging om wetenschappelijk bewijs voor de kromming van de aarde te leveren. John Hampden, een Platte Aarder en volgeling van Samuel Rowbotham, beloofde een gulle £500 aan degene die dit kon aantonen.

Alfred Russel Wallace, die op dat moment in geldnood verkeerde, dacht gemakkelijk geld te verdienen. Hij voldeed aan de voorwaarden en demonstreerde de aardkromming met behulp van het Bedford kanaal, een 9,7 km lang recht stuk in de Bedford rivier.

Wallace, niet onbekend met landmeting, ontwierp het experiment als volgt:

“De Old Bedford bridge, ongeveer zes mijl verwijderd, is gemaakt van baksteen en is iets hoger [dan de Welney bridge]. Op deze brug bevestigde ik een groot katoenen doek, zes voet lang en drie voet hoog, met een dikke zwarte band door het midden, de onderkant op dezelfde hoogte als de borstwering van de Welney bridge; opdat het midden ervan zich op dezelfde hoogte van het water zou bevinden als de zichtlijn van de grote zes-duim telescoop die ik bij me had.

Halverwege [het kanaal], ongeveer drie mijl van elke brug, richtte ik een lange paal op met hieraan bevestigd twee rode schijven, de bovenste op dezelfde hoogte boven het water als zowel de zwarte band als de telescoop, terwijl de onderste schijf vier voet lager hing.

Het mag duidelijk zijn dat, wanneer het wateroppervlak perfect recht loopt voor de volledige zes mijl en de drie objecten – telescoop, bovenste schijf, zwarte band- zich allen op dezelfde hoogte boven het water bevinden, de bovenste schijf, door de telescoop waargenomen, op de zwarte streep zichtbaar zal zijn;

terwijl, wanneer het water over de volledige zes mijl convex gekromd is, de bovenste schijf beslist hoger moet verschijnen dan de zwarte band, met een hoeveelheid van vijf voet en acht duim, de gekende afmeting van de aarde indachtig. Deze hoeveelheid zal door lichtbreking misschien verminderd worden tot vijf voet.”

In de schets hierboven toont fig. 1. wat we verwachten te zien wanneer de aarde rond is, terwijl een observatie zoals weergegeven in fig. 2. een platte aarde impliceert. Het experiment was op voorhand goedgekeurd door alle betrokken partijen, Hampden en de scheidsrechters incluis.

Toen het experiment aan de gang was, werd Wallace altijd vergezeld door Hampden of de scheidsrechter, en hij zorgde ervoor dat de hoogte van alle drie de objecten hetzelfde was.

Door de telescoop gezien zagen de brug en de paal in het midden er zo uit:

Het mag duidelijk zijn dat beide schijven boven de zwarte band gezien werden en dat Wallace zijn hypothese correct was. Helaas kon Hampden het resultaat niet verkroppen en zocht naar excuses. De telescoop was volgens hem niet plat en was niet uitgerust met een dradenkruis. Hij betwistte de uitkomst met overduidelijk ongerelateerde uitvluchten.

Wallace ging echter in op zijn tegenwerpingen en leende een waterpas en een telescoop van een vriend. Een tweede observatie leidde, zoals het hoort bij een goed opgesteld experiment, tot hetzelfde resultaat.

Als kers op de taart voerde Wallace het experiment nogmaals, maar in de andere richting uit. Een vlag werd opgehangen aan de Welney brug en de telescoop werd opgesteld op de Old Bedford brug. En alweer was het resultaat hetzelfde: beide schijven waren zichtbaar boven de vlag.

Alle waarnemingen gaven aan dat beide schijven boven de zwarte band (en de vlag) werden gezien, dus werd geconcludeerd dat het water kromming heeft, zoals hieronder te zien is.

Alle scheidsrechters en de vertegenwoordigers van Hampden waren het erover eens dat Wallace de uitdaging had gewonnen. Maar het verhaal eindigde hier niet. Hampden eiste dat Wallace zijn geld terug zou geven!

Het geld was toen nog in handen van een scheidsrechter en niet overhandigd aan Wallace. Helaas oordeelde de rechtbank dat het geld nog steeds in het recht van Hampden was omdat het niet aan Wallace was geleverd, waarschijnlijk omdat geen schriftelijke overeenkomst afdwingbaar was in de ogen van de wet.

En het was nog lang niet voorbij. In de loop van de volgende 16 jaar heeft Hampden herhaaldelijk bedreigingen geuit tegen Wallace en de mensen die bij de competitie betrokken waren, waaronder een van de scheidsrechters.

Hampden stuurde brieven naar mensen die Wallace kenden en beschuldigde Wallace ervan een leugenaar te zijn. Wallace’s vrouw werd bedreigd met moord. Voor dit misdrijf werd Hampden drie maanden opgesloten. Maar toen hij eenmaal vrij was, keerde hij weer terug naar zijn oude gedrag.

Daarna pleegde Hampden verschillende overtredingen waardoor hij zich meerdere keren tegen de wet keerde:

  • In 1871 klaagde een scheidsrechter van de uitdaging Hampden aan wegens laster. Hampden werd veroordeeld tot 1 jaar gevangenisstraf.
  • In januari 1871 klaagde Wallace Hampden aan wegens laster. De rechtbank oordeelde dat Hampden Wallace £ 600 moest betalen. Maar Hampden had al zijn bezittingen overgedragen aan zijn schoonzoon, zodat hij zelf geen bezittingen had. Hiervoor moest Wallace uiteindelijk de griffierechten betalen.
  • In oktober 1872 klaagde Wallace Hampden opnieuw aan wegens laster. De rechtbank liet hem gaan omdat Hampden via verschillende kranten een verontschuldiging publiceerde.
  • In januari 1873 pleegde Hampden opnieuw laster en werd ‘gedwongen’ een verontschuldiging te publiceren via verschillende kranten.
  • Maar slechts een paar maanden later was Hampden weer bezig met laster en werd hij veroordeeld tot een gevangenisstraf van twee maanden.
  • In maart 1875 werd Hampden opnieuw opgesloten wegens laster, dit keer voor een jaar, en twee jaar onder toezicht. Maar Hampden werd na slechts zes maanden in de gevangenis vrijgelaten.
  • In januari 1876 spande Hampden een rechtszaak aan tegen Walsh, een van de scheidsrechters om de uitdagingsprijs van £ 500 terug te winnen. Maar aangezien Wallace een schuld had van £ 687 vanwege eerdere kosten, probeerde Wallace de schuld te betalen met behulp van de vorderingen. Hampden maakte zichzelf op slimme wijze failliet en droeg al zijn bezittingen over aan zijn schoonzoon. Uiteindelijk betaalde Wallace de volledige gerechtskosten van £ 277, de overige kosten niet meegerekend.
  • In 1878 stuurde Hampden opnieuw brieven naar Wallace’s collega’s.
  • In 1885 stuurde Hampden een brief naar Huxley, de president van de Royal Society, om Wallace te belasteren.

Wallace dacht dat hij gemakkelijk £ 500 zou verdienen en dat het experiment slechts een kwestie van wetenschap was. Het was verre van dat; Wallace had veel tijd en geld nodig om het probleem ‘Hampden’ aan te pakken.

Zoals veel dingen die met de Platte Aarde te maken hebben, is het niet alleen een kwestie van wetenschap, maar ook een psychologisch probleem.